Manastir Sumela kao vekovni most između hrišćanske istorije Male Azije i savremenog pravoslavlja
Manastir Sumela (grč. Παναγια Σουμελα), podignut krajem IV ili početkom V veka na strmoj steni u Maloj Aziji, predstavlja jedan od najvažnijih simbola pravoslavlja. Ova svetinja Carigradske patrijaršije vekovima je čuvala čudotvornu ikonu Presvete Bogorodice Panagia Sumela, za koju predanje kaže da ju je naslikao sam apostol Luka.
Istorija manastira je burna – od osnivanja koje se pripisuje monahu Varnavi, preko razaranja od strane Arapa, do ponovnog uzdizanja pod svetim Sofronijem. Tokom vizantijskog perioda i doba Trapezuntskog carstva, manastir je bio najuticajniji i najbogatiji na teritoriji Ponta, a njegove privilegije su poštovali čak i osmanski sultani nakon pada carstva.
Ipak, 1923. godine, nakon razmene stanovništva između Grčke i Turske, monaški život u Sumeli je zamro. Pontijski Grci su sa sobom poneli svoje svetinje, uključujući i čudotvornu ikonu, koja se od 1930. godine čuva u novom manastiru Sumela kod Verie u Grčkoj. Decenijama je turska vlast bila nepoverljiva prema hodočasnicima, a prve posete su omogućene tek 2007. godine.
Novi list istorije ispisan je 15. avgusta 2010. godine, kada je na praznik Uspenja Presvete Bogorodice, vaseljenski patrijarh Vartolomej služio prvu Liturgiju nakon skoro čitavog veka. Od septembra 2015. godine, manastir je prošao kroz opsežnu rekonstrukciju kako bi se očuvala njegova neverovatna arhitektura uklesana u kamenu.
